Một số lễ thức truyền thống ở Tam Dương

12/09/2013

            Nói đến Tam Dương, người ta nhớ ngay đến câu:

            Dứa Hướng Đạo, gạo Long Trì

            Trong tỉnh Vĩnh Phúc, Tam Dương là huyện nhiều dứa nhất và đất dứa gốc là xã Hướng Đạo.

            Tam Dương là một vùng đất cổ, được các triều đại từ thời Hùng Vương đến mãi sau này luôn quan tâm, khảo sát, chú ý. Vì vậy, việc tìm hiểu, giới thiệu một số lễ thức truyền thống ở Tam Dương là góp phần làm rõ bản sắc địa phương cùng với những nữ thuần phong mỹ tục còn tồn tại tới ngày nay. Từ đó ta sẽ hiểu được nếp sống văn hóa của người dân nơi đây, có chút vang bóng của truyền thống văn hóa cổ trong quá trình đổi mới không ngừng, mà ta vẫn nói là vừa dân tộc, vừa hiện đại.

            Trước hết phải nói đến trò trình nghề. Trò trình nghề còn gọi là trò bách nghệ, trò tứ dân (sĩ, nông, công, thương) là loại hình nghệ thuật tín ngưỡng, trò diễn lễ nghi phong tục, thường tổ chức vào dịp đầu xuân, nhằm cầu phúc, giới thiệu nghề nghiệp của làng và "trình" với thần linh Thành Hoàng làng để cầu mong sự phù hộ. Nhân vật nổi bật và không thể thiếu trong trò trình nghề là các vai thợ cày, thợ cày, thợ mạ, thợ gặt … trâu, bò thật mặt áo xanh đỏ hoặc "trâu rơm, bò rạ". Trò trình nghề nông ở thôn Đan Trì xã Hoàng Đan, Tam Dương đã được nâng cao thành trò diễn sân khấu có tên là “Múa Chạy Cày”. Múa chạy cày bao giờ cũng tổ chức vào buổi tối dưới ánh đuốc 8 cặp nam, 16 người đóng khố ba, cầm bắp cày, múa biểu diễn cày 3 vòng quanh sân đình rồi cùng trụ lại ở giữa sân sau đó múa tiếp 3 vòng nữa. 3 lần, 9 vòng đều múa diễn quanh sân Đình. Động tác múa nặng và chậm, chân dậm mạnh trên đất, đầu gối hơi khuỳnh, dáng múa mô phỏng các động tác dân cày, trình cày và động tác cày bừa. Người đứng xung quanh đeo mặt nạ (làm bằng mo cau) giả làm trâu, bòMột số người khác cũng đeo mặt nạ, cầm bó mạ, lượm lúa hoặc cuốc, liềm.

            Không chỉ các trò trình nghề nông mà còn một số trò diễn vui khỏe như kéo co, cướp phết, vật. . . ở các làng xã thuộc Tam Dương cũng có lễ thức gắn với nông nghiệp. Ví dụ đô vật khi vào đấu phải đeo một bao trấu cạnh sườn. Ở thôn Tĩnh Luyện xã Đồng Tĩnh có lệ trước khi vào vật thì tổ chức múa gậy. Các cụ già giải thích rằng làm như vậy để các đô vật luôn nhớ mình có sức lực là nhờ có cơm gạo của làng. Còn chiếc gậy gợi nhớ đến chiếc đòn gánh, đòn càn là những vật dụng gắn bó với người nông dân. Đồng thời tưởng nhớ đến những trai làng Đồng Tĩnh vào một vụ gặt từ xa xưa, có đoàn quân của Quận Hẻo Nguyên Danh Phương đi qua, đã vác luônđòn càn làm vũ khí xin đầu quân tiễu trừ kẻ ác. Đặc sắc nhất ở Tam Dương và có lẽ cũng là đặc sắc nhất ở Vĩnh Phúc là lễ thức trình nghề và trò Đúc Tượng ở xã Phù Liễn (Phù Liễn trước kia là một trong bốn làng thuộc Tổng Tĩnh Luyện, huyện Tam Dương). Đây là lễ thức trình nghề nông và rước mạ được thực hiện trong ngày lễ xuống đồng.

            Ở Việt Nam ta, thời nhà Nguyễn, lễ xuống đồng gọi là lễ tịch điền. Lễ tịch điền tiến hành trong cùng một ngày từ triều đình xuống các làng xã. Ở địa phương, sau khi tế lễ xong, ông Tiên chỉ (hoặc ông Chủ lễ) bước xuống ruộng cấy lúa. Thời ấy là ruộng chiêm nên thường xâm xấp nước. Theo lệ làng, ông phải cấy mấy hàng lúa, trong lúc cấy vẫn mặc quần áo tế. Dân làng đứng trên bờ ruộng, chờ lúc ông bắt đầu cấy, mới té nước, hất bùn vào người ông. Ông không giận và cũng không bỏ giở việc cấy, ông chịu sự té nước, ném bùn và cấy cho xong. Không khí thật náo nhiệt tưng bừng.

            Ở Vĩnh Phúc, ngày lễ xuống đồng có nơi chọn phụ nữ đội mạ và xuống ruộng cấy gọi là "Mẹ Lúa". Trong khi "Mẹ Lúa" cấy, dân làng cũng đánh chiêng trống, reo hò, ném bùn, với ý cầu mong mưa thuận gió hòa.

            Ở Phù Liễn, Tam Dương, ngày lễ xuống đồng, dân làng chọn một số tráng đinh "sạch bụi" (chưa vợ, không có đại tang), cởi trần đóng khố, sau khi chát bùn khắp người, được dân làng đón về ngồi ở giữa sân Đình. Người ta choàng lên mỗi người một manh chiếu, đặt lên đầu mỗi người một bó mạ (các động tác này các cụ gọi là Đúc Tượng). Trong lúc ấy các vai sĩ - nông - công - thương đeo mặt nạ, cầm các dụng cụ nghề nghiệp của mình vừa biểu diễn vừa pha trò xung quanh. Dân làng vây kín vòng ngoài bàn tán hò reo.

            Đây chính là hình thức cầu phúc Thần Nghề nông, biểu lộ lòng khát khao vụ mùa tươi tốt của cả làng, không kể giới nào, nghề nào, tuổi nào. Vị phúc thần nghề nông ở đây chính là Cây Mẹ Lúa khổng lồ được tạo nên bởi bó mạ thực cùng với sức mạnh của sinh lực và ý chí con người. Biểu tượng về các vị phúc thần như ta thấy trong lễ thức Trình nghề Đúc Tượng vào ngày lễ xuống đồng ở Phù Liễn, đã trở nên gần gũi với hiện thực cuộc sống, vừa có ý nghĩa sâu sắc vừa có sức hấp. 

(Nguồn: Tam Dương trên đường đổi mới

NXB Văn hóa Thông tin và Công ty VH Trí Tuệ Việt 2006)

Các tin đã đưa ngày: